Nghệ thuật gói quà Furoshiki đặc sắc và tinh tế của người Nhật

Nhật Bản là nước châu Á đầu tiên mở cửa du nhập văn hóa phương Tây với cuộc cải cách Duy Tân mang tên Thiên hoàng Minh Trị ngay từ năm 1868. Từ đó, nước Nhật đã hình thành được một hệ thống các thang giá trị mới, hội nhập được với bên ngoài, trở thành một cường quốc về kinh tế, văn hóa và khoa học kĩ thuật. Tuy nhiên, đất nước mặt trời mọc vẫn nổi danh là quốc gia chú trọng gìn giữ những truyền thống văn hóa dân tộc tốt đẹp.

Nhắc đến nước Nhật, người ta thường liên tưởng đến một nền văn hóa mang đậm bản sắc riêng. Nếu người Nhật xưa đã tạo dựng được phong cách nghệ thuật đặc sắc, thì người Nhật ngày nay lại rất biết gìn giữ, đồng thời phát huy những cái hay, cái tốt đẹp của văn hóa truyền thống để trở thành thế mạnh trong việc phát triển quốc gia. Không chỉ nổi tiếng bởi chiếc áo truyền thống Kimono, trà đạo (Sadou), nghệ thuật cây cảnh (Bonsai), nghệ thuật cắm hoa (Ikebana), nghệ thuật gấp giấy (Origami), Nhật Bản còn có furoshiki nghệ thuật gói đồ tinh tế, độc đáo. Furoshiki chứa đựng ý nghĩa về lối ứng xử lịch thiệp mang đậm phong cách và bản sắc văn hóa dân tộc. Bên cạnh đó, nó còn thể hiện sự tiện ích, linh hoạt trong sử dụng hàng ngày, cũng như cách sống tiết kiệm tài nguyên và bảo vệ môi trường.

Furoshiki chứa đựng ý nghĩa về lối ứng xử lịch thiệp mang đậm phong cách và bản sắc văn hóa dân tộc.

Nghệ thuật và sự tiện dụng

Người Nhật có biệt tài trong việc nâng một số việc bình thường trở thành nghệ thuật. Như kết hợp thú uống trà với tinh thần Thiền của Phật giáo để nâng cao nghệ thuật thưởng thức trà, phát triển nghệ thuật này trở thành trà đạo, một sản phầm văn hóa thuần Nhật. Trà “đạo”, không đơn thuần là phép tắc uống trà, mà trên hết là một phương tiện nhằm làm trong sạch tâm hồn bằng cách hòa mình với thiên nhiên, từ đó tu tâm dưỡng tính để đạt giác ngộ. Từ cách pha trà, uống trà, cho tới trà đạo là một tiến trình để đạt đến cái đích cuối cùng người Nhật muốn hướng tới, đó là cải biến tục uống trà du nhập từ ngoại quốc trở thành nghệ thuật sống của dân tộc mình, một “đạo” với ý nghĩa đích thực của từ này. Chưa nâng lên thành “đạo” như trà đạo, nhưng gói đồ, một công việc trong cuộc sống thường ngày của nhiều dân tộc trên thế giới, cũng đã được người Nhật sáng tạo thành một nghệ thuật cho riêng mình.

Khăn gói quà Furoshiki – tấm vải đa năng

Furoshiki là tên gọi của một loại khăn vải thông dụng của người Nhật. Nó có dạng hình vuông và làm bằng nhiều chất liệu như lụa, vải bông hoặc sợi tổng hợp. Loại khăn này có đủ loại kích thước để phù hợp với các đồ vật cần gói, với đủ loại hoa văn màu sắc, các họa tiết tượng trưng cho sự sinh sôi nảy nở, thịnh vượng, mạnh mẽ, chúc phúc…

Về xuất xứ thì một số tài liệu cho rằng Furoshiki xuất hiện vào triều đại Nara dưới tên gọi tsutsumi (cái bọc). Vào thời đó nó được dùng để gói những vật phẩm quý giá như vàng bạc châu báu và được cất giữ trong nhà kho Shoso-in (một nơi cất giữ những vàng bạc châu báu của hoàng gia tại đền Todai-ji). Tuy nhiên, thuật ngữ này là sự kết hợp giữa chữ furo và shiki do có nhiều người nhấn mạnh đến giả thuyết furoshiki bắt nguồn từ tục tắm hơi ở Nhật Bản có từ thời kỳ Edo.

Nguồn gốc từ tên gọi

Người Nhật khi bước vào bồn tắm (furo) mặc chiếc áo yukata giống như kimono, sau đó họ dùng tấm vải (shiki) để gói bộ yukata ướt lại và mang về nhà.

Một câu chuyện rất phổ biến vào thời Murochami đó là tướng quân Yoshimitsu Ashikaga xây một nhà tắm lớn (oyudono) để phục vụ cho tầng lớp quý tộc. Những người đến nhà tắm này thường gói quần áo của họ trong một tấm vải trên đó có in con dấu riêng của từng gia đình để phân biệt. Sau khi tắm xong, họ cũng dùng những miếng vải này để lau khô người.

Việc làm này sau đó đã trở nên phổ biến khi các nhà tắm công cộng được xây dựng và sử dụng rộng rãi. Dần dần, furoshiki được sử dụng vào nhiều việc khác nhau như gói và bảo quản đồ, vận chuyển hàng hóa, dùng trải sàn nhà hay trang trí không gian sống.

Về cơ bản, furoshiki là kỹ thuật sử dụng các nút thắt để gói đồ vật cho chắc chắn. Nhưng trong thực tế những nút thắt này đã trở thành các chi tiết hấp dẫn làm đẹp cho đồ vật. Thẩm mỹ Nhật Bản tinh tế biểu lộ trong quá trình xử lý các nút thắt, cũng như xếp nếp gấp của tấm khăn. Dù ở vị trí dọc hay ngang, cao hay thấp, tổng thể hay từng thành phần nhỏ các nút thắt đều toát lên tính trang trí cao. Những nút thắt này nhiều khi được tạo nên từ tình cảm hay sự ngẫu hứng của người thiết kế. Dựa trên các cách gói bọc cơ bản, người ta có thể tăng số lượng hay thay đổi vị trí nút thắt để có những hình thức furoshiki khác nhau. Đó có thể là kiểu gói truyền thống với vẻ đẹp trang nhã, nhưng cũng có khi là vẻ đẹp kỳ công do các nếp gấp, hay những dải vải dài mềm mại được bổ sung để tăng yếu tố thẩm mỹ cho đồ vật. Đôi khi do kích cỡ của đồ vật thay đổi mà các thiết kế mới ra đời. Với tấm vải furoshiki, điều thú vị là không có giới hạn về hình khối đồ vật, chỉ cần nắm được kỹ thuật thắt nút, cách gói một số đồ vật cơ bản là ta có thể ứng tác các cách gói cho đồ vật có hình dạng khác nhau. Đó cũng là sự biểu hiện của sáng tạo trong nghệ thuật, về nhu cầu cái mới và cái đẹp. Trải qua nhiều thế kỷ, các kỹ thuật gói bọc đã được phát triển, truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cho đến nay, có khoảng một trăm cách gói furoshiki.

Chỉ là một mảnh vải vuông với nhiều kích thước, màu sắc, họa tiết đẹp mà có thể gói được rất nhiều loại đồ vật. Những mảnh nhỏ dùng để gói chai rượu sake, những tấm lớn bọc nệm futon cho sạch. Truyền thống giản dị dùng vải để gói đồ vật đã ngày càng phát triển thành một phong cách rất Nhật Bản.

Truyền thống giản dị dùng vải để gói đồ vật đã ngày càng phát triển thành một phong cách rất Nhật Bản.

Công dụng hữu hiệu đến không ngờ

Màu sắc và cách trang trí cũng là những nhân tố quan trọng trong nghệ thuật furoshiki. Cùng một mẫu gói, nhưng cách dùng những tấm vải này có màu sắc, họa tiết khác nhau cũng tạo nên thành phẩm khác nhau. Hoặc do sự kết hợp giữa nhiều mẫu vải mà đồ vật được gói gợi nên những cảm xúc thẩm mỹ khác nhau. Chẳng hạn như những người yêu vẻ đẹp trang nhã thường chọn loại có họa tiết và màu sắc dịu nhẹ. Đồng thời khi gói sẽ chú trọng đến việc phối màu hay tạo những chi tiết tinh tế, hài hòa.

Những chức năng biến tấu khác
Ngày nay, bên cạnh chức năng gói gém và bao bọc đồ đạc, Furoshiki còn đóng vai trò như một chiếc balo đa năng trong nhiều trường hợp. Không những thế, nó còn được ứng dụng trong thời trang để biến tấu thành khăn quàng vai, mũ đội đầu, khăn quàng cổ,…

Đối với người Nhật mà nói, món quà đặc biệt không vì giá trị, mà hình thức bên ngoài mới đáng trân trọng hơn, bởi nó thể hiện được tình cảm và tâm sức người tặng khi chuẩn bị quà. Người Nhật luôn dành một tình cảm đặc biệt cho Furoshiki.

Furoshiki và văn hóa tặng quà của người Nhật

Nổi bật trong nhiều tính năng sử dụng, furoshiki gắn liền với nghệ thuật gói quà của Nhật Bản. Từ lâu, việc tặng quà đã trở thành truyền thống ở đất nước mặt trời mọc, là cách để con người thể hiện tình cảm với nhau. Đối với người Nhật, món quà chuyên chở trong nó tình cảm của người tặng, lời chúc mừng, sự biết ơn, hay lời chào hỏi. Đồ tặng được gói trong vải, cùng với họa tiết trang trí và thiết kế phù hợp như lời cầu chúc gửi đến người nhận. Một món quà đặc biệt không nằm ở giá trị vật chất của nó, mà ở cách thể hiện văn hóa ứng xử của người tặng thông qua sự chuẩn bị và cách thức tặng quà. Họ tránh đưa quà hay tiền mừng trực tiếp, để trần trụi không bọc gói.

Ý tưởng này xuất phát từ truyền thống lịch thiệp được xây dựng thành nghi thức hàng ngày trong các hộ gia đình samura thời kỳ Kamakura (1185-1333) và thời Muromachi (1333-1568). Do đấy, các nguyên tắc và kỹ thuật gói quà cơ bản đã hình thành và được thiết lập trong thời gian này. Nukada Iwao (1911-1993), người từng nghiên cứu furoshiki đã nhắc đến ý nghĩa gói quà như sau: “Cách thức bọc, cuộn, gói đồ phản ánh giátrị nội dung và giá trị của món quà mà người gửi trao tặng. Đồ tặng, biếu khi không bọc gói được xem là vi phạm phép tắc xã giao, thậm chí hạ thấp phẩm giá của người cho trong cách nhìn của người nhận”1. Đồng thời người Nhật tin rằng, niềm vui của người tặng sẽ nhân lên gấp nhiều lần bởi sau khi món quà được trao cho người nhận, tấm vải furoshiki sẽ được dùng lại để tiếp tục gói quà trao cho người thứ hai và cứ thế tiếp mãi. Do đấy, furoshiki còn được xem như sự kết nối văn hóa và cảm xúc.

Do đấy, furoshiki còn được xem như sự kết nối văn hóa và cảm xúc.

Trong văn hóa tặng quà, người Nhật thường tuân theo một số nguyên tắc nhất định. Chẳng hạn, 1/Món quà cần được gói bọc trang trọng. Việc này khiến người nhận có cảm giác người tặng đã quan tâm và có sự chuẩn bị trước, chứ không phải là ý tưởng đột xuất. 2/Trao quà bằng cả hai tay, để bày tỏ sự trân trọng của người tặngvới người nhận. 3/Tặng quà theo cặp hay theo đôi được hoan nghênh vì con số 2 được quan niệm là số mang lại may mắn. 4/Không tặng người Nhật món quà có liên quan tới số 4 và số 9, vì âm của số 4 đồng âm với chữ “tử” và số 9 được coi là số không may mắn. 5/Không nên tặng chiếc lược chải tóc, vì từ chiếc lược trong tiếng Nhật là “kushi”, “ku” là sự chịu đựng, sự đau khổ, “shi” đồng âm với từ “chết”, “kushi” là cộng cả hai điều bất hạnh này. 6/Tránh tặng món quà giống nhau cho hai người có địa vị khác nhau.

Ý nghĩa của quà tặng còn thể hiện qua đồ án trang trí trên những tấm furoshiki. Mỗi họa tiết có một ý nghĩa riêng và tùy thuộc vào từng trường hợp tặng quà mà người ta chọn họa tiết cho phù hợp. Ví như, họa tiết Cá chép vượt Vũ môn biểu tượng cho lòng kiên trì, bền chí, sự thành đạt và thăng tiến công danh thường dùng trong dịp mừng sự ra đời của một bé trai như lời cầu chúc sau này em bé sẽ vinh hiển. Họa tiết Chim ưng và bão biển với hình ảnh chim ưng bay trong dáng kiêu hùng, phía dưới là biển cả nổi sóng được dùng trong gói quà mừng gia chủ sinh con trai với lời chúc mong ước cậu bé sẽ có lòng quả cảm. Họa tiết Vụ mùa bội thu biểu thị mong ước sự sung túc, đông con nhiều cháu thường được dùng gói quà trong dịp lễ tết. Họa tiết Châu báu được thiết kế với ý nghĩa tượng trưng cho hạnh phúc và thịnh vượng bao gồm hình “bảy kho báu”, áo choàng kỳ diệu, ví tiền, mô típ cây đinh hương và ngọc. Còn tấm vải có hình rễ cỏ đan xen vào nhau biểu tượng cho hạnh phúc lâu dài, bền chặt. Khi các cô gái lấy chồng thường dùng tấm vải trang trí họa tiết này cùng họa tiết châu báu để gói đồ về nhà chồng với mong muốn sẽ có cuộc sống giàu sang, hạnh phúc mãi mãi.

Hầu hết những họa tiết truyền thống đều có ý nghĩa tượng trưng biểu thị mong ước về một cuộc sống tốt đẹp và hạnh phúc. Phong tục tặng quà ở Nhật khác nhau theo từng vùng. Ở một số nơi, sau khi nhận quà người ta đặt một đồ vật nhỏ vào trong tấm furoshiki rồi trao lại cho người tặng. Nhưng cũng có nơi do quan niệm tấm furoshiki là một phần của món quà, nên người nhận thay vì trả lại tấm furroshiki của người tặng đã đáp lễ lại bằng một món quà nhỏ gói trong tấm furoshiki mới.

Các nghệ thuật truyền thống là di sản văn hóa quí báu của mỗi dân tộc. Người Nhật gọi các bí quyết, kỹ thuật của các nghệ thuật truyền thống được cá nhân hay tập thể truyền từ đời này qua đời khác là “tài sản văn hoá vô hình” và những nghệ nhân dân gian là “Quốc bảo dân gian”. Họ ý thức được rằng, việc bảo tồn di sản văn hóa không thể chỉ đóng khung trong phạm vi bảo tàng và những giá trị văn hóa truyền thống sẽ chết nếu không được làm sống lại trong đời sống cộng đồng của dân tộc. Do đấy, chính phủ Nhật Bản không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ, giữ gìn, mà rất coi trọng việc phát huy văn hóa truyền thống phù hợp với cuộc sống hiện đại. Điều này lý giải vì sao nước Nhật đã gìn giữ, thậm chí làm sống lại và phát triển nhiều nghệ thuật truyền thống từng có thời gian bị mai một. Trong đó, furoshiki là ví dụ tiêu biểu, một nghệ thuật đã được phục hồi và đang phát huy thành công trong cuộc sống hiện nay.

367 views

Bạn thấy bài viết hữu ích không

Click vào ngôi sao để đánh giá

Đánh giá / 5. Số đánh giá